آیت الله علم الهدی:

جلسة نهم

title

بسم الله الرحمن الرحیم

1. ادامة بررسی معنای مادة صبر در روایات
در جلسة قبل به بررسی برخی از روایاتی پرداختیم که صبر در آن ها به مفهوم مقاومت استعمال شده بود. در ادامة مطلب برخی دیگر از این روایات را تبیین و تحلیل خواهیم کرد.
روایت اول علی بن ابراهیم از امام صادق
« حَدَّثَنِی أَبِی عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِیِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِیَاثِ [الْبَخْتَرِیِ‏] قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا حَفْصُ إِنَّ مَنْ صَبَرَ صَبَرَ قَلِیلًا وَ إِنَّ مَنْ جَزِعَ جَزِعَ قَلِیلًا ثُم قَالَ عَلَیْكَ بِالصَّبْرِ فِی جَمِیعِ أُمُورِكَ فَإِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً وَ أَمَرَهُ بِالصَّبْرِ وَ الرِّفْقِ فَقَالَ «وَ اصْبِرْ عَلى‏ ما یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِیلًا» فَقَالَ «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَكَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ» فَصَبَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص حَتَّى قَابَلُوهُ بِالْعَظَائِمِ وَ رَمَوْهُ بِهَا فَضَاقَ صَدْرُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ «وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ یَضِیقُ صَدْرُكَ بِما یَقُولُونَ» ثُمَّ كَذَّبُوهُ وَ رَمَوْهُ فَحَزِنَ لِذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى «قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُكَ الَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا یُكَذِّبُونَكَ وَ لكِنَّ الظَّالِمِینَ بِآیاتِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ وَ لَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى‏ ما كُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا» فَأَلْزَمَ نَفْسَهُ الصَّبْرَ ص فَقَعَدُوا وَ ذَكَرُوا اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى بِالسُّوءِ وَ كَذَّبُوهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَدْ صَبَرْتُ فِی نَفْسِی وَ أَهْلِی وَ عِرْضِی وَ لَا صَبْرَ لِی عَلَى ذِكْرِهِمْ إِلَهِی فَأَنْزَلَ اللَّهُ «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما فِی سِتَّةِ أَیَّامٍ وَ ما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ فَاصْبِرْ عَلى‏ ما یَقُولُونَ» فَصَبَرَ رَسُولُ اللَّهِ ص فِی جَمِیعِ أَحْوَالِهِ، ثُمَّ بُشِّرَ فِی الْأَئِمَّةِ مِنْ عِتْرَتِهِ وَ وُصِفُوا بِالصَّبْرِ «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ» فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ ع الصَّبْرُ مِنَ الْإِیمَانِ كَالرَّأْسِ مِنْ الْبَدَنِ فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ «وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى‏ عَلى‏ بَنِی إِسْرائِیلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما كانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا یَعْرِشُونَ» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص آیَةُ بُشْرَى وَ انْتِقَامٍ، فَأَبَاحَ اللَّهُ قَتْلَ الْمُشْرِكِینَ حَیْثُ وُجِدُوا فَقَتَلَهُمْ عَلَى یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ أَحِبَّائِهِ وَ عَجَّلَ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ صَبْرِهِ مَعَ مَا ادَّخَرَ لَهُ فِی الْآخِرَةِ ».
از آنجا که علی بن ابراهیم و پدرش جز از افراد ثقه روایت نقل نمی کنند, روایت از نظر سندی معتبر است.
از نظر دلالت حدیث, عنوان صبر در تمام فقرات این روایت در مفهوم مقاومت به کار رفته است. از جمله مراد از صبر در عبارت « عَلَیْكَ‏ بِالصَّبْرِ فِی جَمِیعِ أُمُورِكَ » مقاومت است. زیرا حضرت در بیان لزوم صبر در کارها به فرمان خدای سبحان به پیامبر مبنی بر ضرورت صبر استناد کردند و پر واضح است که صبر در برابر سخنان دشمنان از یکسو و دوری گزیدن شایسته از آنان از سوی دیگر معنایی جز مقاومت در برابر ایشان ندارد: « فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بَعَثَ مُحَمَّداً ص فَأَمَرَهُ بِالصَّبْرِ وَ الرِّفْقِ فَقَالَ وَ اصْبِرْ عَلى‏ ما یَقُولُونَ‏ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِیلًا »
همچنین صبر در عبارت « فَصَبَرَ رَسُولُ اللَّهِ » به معنی مقاومت می باشد. زیرا امام در ادامه می فرماید پیغمبر صبر کرد تا آنجا كه او را به بلاهای سخت رساندند و او را در بلاها افكندند تا سینه اش از غم و اندوه تنگ شد و خدا برای تسلی خاطر مبارک حضرتش این آیه را نازل کرد ما می دانیم سینه ات به سبب آنچه می گویند تنگ می گردد پس ‍ تسبیح گوی همراه با ستایش پروردگارت و از سجده كننده گان باش. روشن است چنین صبری در برابر آزار و اذیت دشمنان صبر از روی اجبار و اضطرار نیست. بلکه صبری قاصدانه تا رسیدن به هدف و مقصد می باشد.
موید دیگر مطلب اخیر ادامة روایت است که امام می فرماید باز هم دشمنان پیامبر را تکذیب کردند و دشمنان دادند تا جایی که حضرتش غمگین شد. لذا خداوند برای رفع غم و اندوه پیامبر به صبر و مقاومت انبیای گذشته در برابر اذیت های قومشان تا رسیدن نصرت و یاری پرورگار اشاره کرد: ما می دانیم آنچه می گویند غمگینت می كند زیرا آنان تو را تكذیب نمی كنند بلكه این ستمگران آیات خدا را انكار می كنند و محققا كه رسولان پیش از تو نیز تكذیب شدند پس بر آنچه كه تكذیب شدند صبر كردند و آزار كشیدند تا اینكه یاری ما فرا رسید.
روایت دوم علی بن ابراهیم از امام صادق
« عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَرْحُومٍ عَنْ أَبِی سَیَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا دَخَلَ الْمُؤْمِنُ فِی قَبْرِهِ كَانَتِ الصَّلَاةُ عَنْ یَمِینِهِ وَ الزَّكَاةُ عَنْ یَسَارِهِ وَ الْبِرُّ مُطِلٌّ عَلَیْهِ وَ یَتَنَحَّى الصَّبْرُ نَاحِیَةً فَإِذَا دَخَلَ عَلَیْهِ الْمَلَكَانِ اللَّذَانِ یَلِیَانِ مُسَاءَلَتَهُ قَالَ الصَّبْرُ لِلصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الْبِرِّ دُونَكُمْ صَاحِبَكُمْ فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْهُ فَأَنَا دُونَهُ ».
امام صادق می فرماید وقتی مومن از دنیا می رود و در قبرش مدفون می گردد نماز در سمت راست او و زکات در جانب چپ او و اعمال نیک در بالای او قرار می گیرند و صبر در گوشه ای می ایستد. هنگامی که دو فرشته سؤال کننده نزد مؤمن می آیند، صبر به نماز و زکات و نیکی می گوید از رفیق خود دفاع کنید و اگر نتوانستید من دفاع می کنم.
طبق آنچه پیشتر درباره روایات علی بن ابراهیم گفتیم سند روایت معتبر به شمار می رود.
از این روایت چنین بر می آید صبر در جایگاهی برتر از نماز و زکات و اعمال نیک قرار دارد و قوت و قدرت آن در نجات بخشی انسان مومن بیش از عبادات و اعمال نیک اوست. با این توضیح باید گفت مراد از صبر, همان مفهوم مقاومت است که در حقیقت عامل اصلی انجام عبادات و اعمال شایسته و نیک می باشد.
روایت عمرو بن شمر یمانی از امیرالمومنین
« مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى قَالَ أَخْبَرَنِی یَحْیَى بْنُ سُلَیْمٍ الطَّائِفِیُّ قَالَ أَخْبَرَنِی عَمْرُو بْنُ شِمْرٍ الْیَمَانِیُّ یَرْفَعُ الْحَدِیثَ إِلَى عَلِیٍّ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیَةِ فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمُصِیبَةِ حَتَّى یَرُدَّهَا بِحُسْنِ عَزَائِهَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَلَاثَمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَیْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ كَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ وَ مَنْ صَبَرَ عَلَى الطَّاعَةِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ سِتَّمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَیْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ كَمَا بَیْنَ تُخُومِ الْأَرْضِ إِلَى الْعَرْشِ وَ مَنْ صَبَرَ عَنِ الْمَعْصِیَةِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ تِسْعَمِائَةِ دَرَجَةٍ مَا بَیْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ كَمَا بَیْنَ تُخُومِ الْأَرْضِ إِلَى مُنْتَهَى الْعَرْشِ ».
سند روایت به خاطر معلوم نبودن سلسله راویان از عمرو بن شمر تا امیرالمؤمنین مرفوعه به شمار می رود. اما چون روایت از جمله روایاتی است که مرحوم کلینی به سلسله سند آن اشاره کرده به نظر ما معتبر می باشد. توضیح اینکه اسناد روایات کتاب کافی بر دو قسم است. یک قسم روایاتی است که خود کلینی سلسله سند را نقل کرده و قسم دوم روایاتی است که از کتابهای دیگران نقل کرده است. با توجه به جایگاه کلینی که در نقل روایت دقت زیادی داشته روایاتی که خود او سلسله سند را نقل کرده به نظر ما معتبر به شمار می رود.
امیرمؤمنان به نقل از پیامبر اکرم می فرماید صبر بر سه قسم است. صبر بر مصیبت, صبر بر طاعت و صبر بر معصیت.
گرچه ممکن است مراد از صبر بر مصیبت ها, تحمل آنها باشد, لیکن معنای صبر بر طاعت و معصیت مقاومت و ایستادگی است. زیرا انجام تکالیف شرعی و رعایت حلال و حرام دین به مقاومت نیاز دارد. چنانکه صبر در مقابل معاصی و مخالفت با شیطان و نفس اماره بدون مقاومت امکان پذیر نیست.
روایت ابو ولاد از امام صادق
« عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِنَا وَرِعاً سِلْماً كَثِیرَ الصَّلَاةِ قَدِ ابْتُلِیَ بِحُبِّ اللَّهْوِ وَ هُوَ یَسْمَعُ الْغِنَاءَ فَقَالَ أَ یَمْنَعُهُ ذَلِكَ مِنَ الصَّلَاةِ لِوَقْتِهَا أَوْ مِنْ صَوْمٍ أَوْ مِنْ عِیَادَةِ مَرِیضٍ أَوْ حُضُورِ جِنَازَةٍ أَوْ زِیَارَةِ أَخٍ قَالَ قُلْتُ لَا لَیْسَ یَمْنَعُهُ ذَلِكَ مِنْ شَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَیْرِ وَ الْبِرِّ قَالَ فَقَالَ هَذَا مِنْ خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ مَغْفُورٌ لَهُ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ‏ طَائِفَةً مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَابُوا وُلْدَ آدَمَ فِی اللَّذَّاتِ وَ الشَّهَوَاتِ أَعْنِی الْحَلَالَ لَیْسَ الْحَرَامَ قَالَ فَأَنِفَ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِینَ مِنْ وُلْدِ آدَمَ مِنْ تَعْیِیرِ الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ قَالَ فَأَلْقَى اللَّهُ فِی هِمَّةِ أُولَئِكَ الْمَلَائِكَةِ اللَّذَّاتِ وَ الشَّهَوَاتِ كَیْ لَا یَعِیبُوا الْمُؤْمِنِینَ قَالَ فَلَمَّا أَحَسُّوا ذَلِكَ مِنْ هَمِّهِمْ عَجُّوا إِلَى اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ فَقَالُوا رَبَّنَا عَفْوَكَ عَفْوَكَ رُدَّنَا إِلَى مَا خُلِقْنَا لَهُ وَ أَجْبَرْتَنَا عَلَیْهِ فَإِنَّا نَخَافُ أَنْ نَصِیرَ فِی أَمْرٍ مَرِیجٍ قَالَ فَنَزَعَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ هِمَمِهِمْ قَالَ فَإِذَا كَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وَ صَارَ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِی الْجَنَّةِ اسْتَأْذَنَ أُولَئِكَ الْمَلَائِكَةُ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ فَیُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ فَیُسَلِّمُونَ عَلَیْهِمْ وَ یَقُولُونَ لَهُمْ سَلامٌ عَلَیْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فِی الدُّنْیَا عَنِ اللَّذَّاتِ وَ الشَّهَوَاتِ الْحَلَالِ ».
ابو ‌ولّاد گوید: خدمت امام صادق عرض کردم: «فدایت گردم! یکی از شیعیان که پارسا و مؤمن و بسیار نمازخوان است، دوستدار لهو و لعب شده و به غنا گوش می‌دهد». امام پرسید: «آیا این کار او، وی را از اقامه‌ی نماز اول وقت و یا روزه‌داری و ملاقات بیمار و تشییع جنازه و دیدار با دوستان باز نمی‌دارد»؟ گفت: «عرض کردم: خیر، این موضوع مانع از این نمی‌شود که او در انجام امور خیر و نیک کوتاهی کند». حضرت فرمود: «این از گام‌های شیطان است. ان‌شاءالله این کار او بخشوده است». سپس فرمود: «دسته‌ای از فرشتگان، فرزندان آدم را به خاطر مشغول شدن آنان به انواع لذّت‌ها و امیال و شهوات نکوهش کرده‌اند. مقصودم لذّت‌های حلال است نه حرام». [فرمود]: «پروردگار متعال، ایرادگرفتن فرشتگان از فرزندان با ایمان آدم را برنتابید، بنابراین در وجود آن فرشتگان، لذّت‌ها و شهوت‌ها را قرارداد تا دیگر، بندگان مؤمن را ملامت نکنند». [حضرت فرمود]: «چون این امیال و لذّت‌ها در دل و جان آن‌ها استوار شد. به درگاه خداوند تضرّع‌کرده و شکایت آوردند و گفتند: «پروردگارا! از ما درگذر، از ما درگذر و ما را به همان فطرت و سرشتی که ما را بر آن آفریده بودی، بازگردان. همه‌ی ترس ما از آن است که در وادی حیرت و شبهه بیفتیم». پروردگار آن حالت را از دل‌وجان ایشان برداشت. امام فرمود: «وقتی روز قیامت فرا می‌رسد و بهشتیان وارد بهشت می‌شوند، همین فرشته‌ها اجازه‌ی ورود بر بهشتیان را می‌خواهند و خداوند به آنان اجازه ورود به بهشت را می‌دهند. آنان بر بهشتیان وارد می‌شوند و بر آنان سلام می‌دهند و می‌گویند: سلام بر شما به خاطر صبر و استقامتتان در دنیا در مقابل لذّت‌ها و شهوت‌های حلال».
از نظر دلالت, روشن است که صبر در برابر لذتها به طوری که انسان از لذائد حلال هم دست بکشد جز به معنای مقاومت و ایستادگی نیست.
یادکردنی است روایات دیگری که ذیل آیة « سَلامٌ عَلَیْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ » آمده نیز بیان می کند صبر در این آیه و روایات ذیل آن در مفهوم مقاومت استعمال شده است. نظیر روایاتی که به صبر مؤمنان در برابر فقر و نداری و نیز صبر شهدا در مسیر مجاهده در راه خدا اشاره کرده است.

2. نتیجه بحث
چنانکه قبلاً هم گفتیم صبر در لغت, قرآن و حدیث مرادف با مقاومت به کار رفته است. از این رو بررسی موارد استعمال آن در مبادی شرعی برای کشف حکم شرعی مقاومت بسیار راهگشاست.
 

1398/08/11
09:00

افزودن دیدگاه جدید


سایتامام
آخرین اخبار


تصاویر

آیت الله علم الهدی در دیدار با دکتر نوحی به همراه جمعی از معاونین و هیئت رئیسه دانشگاه علوم پزشکی استان خراسان رضوی

آقای مهندس روشنک به اتفاق سرمایه گذاران طرح پیرامون اطراف حرم مطهر با آیت الله علم الهدی دیدار کردند

آیت الله علم الهدی در سالروز شهادت امام جواد علیه السلام در حرم مطهر رضوی

پاسخ به شایعات




کلیه حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به آیت الله علم الهدی می باشد.